Ödemeler Bilançosu Dengesi ve Kalemleri

     Ödemeler dengesi ve ilgili istatistikler, temel olarak bir ülkenin yurt dışı yerleşikler ile olan tüm ekonomik işlemlerinin akım olarak derlendiği bir istatistiktir. Ayrıca; uluslararası yatırım pozisyonu, özel sektörün yurt dışından sağladığı kredi borcu, kısa vadeli dış borç gibi stok olarak derlenen ilgili istatistikler de bu kapsama girmektedir. Merkez Bankasının yaptığı tanımını da baz alarak denilebilir ki; bir ülkedeki yerleşiklerin diger ülkelerle belirli bir dönemde ki yıl bazlı veriler dikkate alınır gerçekleştirdiği iktisadi işlemlerin kaydedildiği tablo bize ödemeler dengesini verir. Ödemeler dengesinde dikkate alınacak husus, yerleşikler tabirinin söz konusu ülkede bir yıldan fazla sürede ikamet eden kişi ve kurumların bir yılda dış dünya ile gerçekleştirilen mal, hizmet, transfer ve varlık işlemleridir.

Ödemeler dengesini oluşturan kalemler
-Cari İşlemler
-Finans Hesapları
-Net hata noksan
-Merkez Bankası Rezervleri'nden oluşmaktadır.
    

Tabloda 2018 ve 2019 yılları Ocak -Şubat aylarında ödemeler bilançosu kalemlerinde meydana gelen değisimler verilmiştir.Cari işlemler hesabında ithalat ve ihracat ile  mal yurt dışına satılan hizmet ile yurt dışından alınan hizmet ile  hizmet dengesi oluşturulur. 2019 yılında bir önceki yılın aynı zamanlarına göre ithalatta düşüş yaşanırken ihracatta az da olsa yükseliş göstermektedir. Bu durumun bir nedeni TL nin  değerinde yaşanan düşüş yerli malın yurt dışındaki mallara göre ucuzlamasına sebeb olduğu için ihracatın artmasına ithalat edilecek malların ise fiyatlarının pahalı hale gelmesiyle ithallatın azalmasına neden olur. Bir diğer neden büyümede yaşanan küçülme. Büyüme oranı azaldıkça üretim düşer ve ithal olan birçok girdilerin azalmasına dolayısıyla ithalatın azalmasına yol açar. 

    Ödemeler bilançosunun bir diğer kalemi finans hesabıdır. Finans hesabı bir ekonomide hisse senedi tahvil,bono gibi değerli varlıkların alımı ve satılması ile oluşan hesaptır. Eğer bir ekonomide finans hesabı pozitif değer ise ülkeden o miktarda  döviz çıkışı olduğunu gösterir.  Tam tersi olarak finans hesabının negatif çıkması ise ülkeye  döviz girdisi olduğunu gösterir. Son zamanlarda dolar kurunun artması ile döviz girdisi yaşanmasına sebeb olmuştur. Aynı zamanda faizlerde yaşanan artışlar yurt dışındaki tasarruf sahiplerinin tasarruflarını Türkiye'de değerlendirmesinin yolunu açmış ve finans hesabının negatif yönde seyir izlemesinine sebeb olmuştur.

       Ödemeler bilançosunun net hata noksan kalemi ise, ödemeler bilançosunun açıklanamayan kalemidir. Mahfi eğilmez'e göre, net hata noksan katnağı belli olmayan döviz giriş çıkışı demek oluyor ve net hata noksan kaleminin oluşmasının nedenlerinden biri zaman uyumsuzlukları,beyan yanlışlıkları ve kayıt dışılıktır.

      Merkez bankası rezerv varlıkları ise  Merkez Bankasının sahip olduğu döviz ve altın rezervinden oluşmaktadır.

ÖDEMELER DENGESİ (Milyon USD)	2015	2016	2017	2018
CARİ İŞLEMLER DENGESİ	-32.109	-33.137	-47.100	-27.633
İhracat (FOB)	151.970	150.161	165.775	174.742
İthalat (FOB)	200.098	191.053	224.411	216.327
Mal Dengesi	-48.128	-40.892	-58.636	-41.585
Hizmet Gelirleri	46.632	37.391	43.925	47.813
Hizmet Giderleri	22.404	22.128	23.792	23.043
Mal ve Hizmet Dengesi	-23.900	-25.629	-38.503	-16.815
Birincil Yatırım Kaynaklı Gelirler	4.471	5.311	4.916	6.132
Birincil Yatırım Kaynaklı Giderler	14.122	14.492	16.173	17.827
Mal, Hizmet ve Birincil Gelir Dengesi	-33.551	-34.810	-49.760	-28.510
İkincil Yatırım Kaynaklı Gelirler	1.442	1.673	2.660	877
SERMAYE HESABI	-21	23	17	58
FİNANS HESABI	-10.543	-22.958	-38.892	3.975
Doğrudan Yatırımlar: Net Varlık Edinimi	5.096	3.147	2.702	3.637
Doğrudan Yatırımlar: Net Yükümlülük Oluşumu	18.002	13.343	10.830	13.163
Portföy Yatırımları: Net Varlık Edinimi	6.129	1.511	-228	3.175
Portföy Yatırımları: Net Yükümlülük Oluşumu	-9.558	7.811	24.064	164
Diğer Yatırımlar: Net Varlık Edinimi	14.992	6.144	8.045	10.947
Diğer Yatırımlar: Net Yükümlülük Oluşumu	28.316	12.606	14.517	457
Cari, Sermaye ve Finans Hesapları	-21.587	-10.156	-8.191	-31.550
NET HATA VE NOKSAN	9.756	10.969	-16	21.173
GENEL DENGE	11.831	-813	8.207	10.377
REZERV VARLIKLAR	-11.831	813	-8.207	-10.377
Resmi Rezervler	-11.831	813	-8.207	-10.377
Uluslararası Para Fonu Kredileri	0	0	0	0

     Ödemeler bilançosunun dengesi 0 olmak zorundadır. Ve cari işlemleri ve finans hesaplarında oluşan açık net hata noksan ile kapatılmaktadır. Grafikte 2015 yılında cari işlemler dengesi 32 milyon dolar açık verirken 2016 yılında açık oranı artarak 33 milyon dolaylarında olmuştur. 2017 yılında ise cari açık bu yıllar içinde en yüksek seviyeye gelniş ve 47 milyon dolar seviyelerine ulaşmıştır. Fakat 2018 yılında TL'nin değerinde  yaşanan düşüş ile ihracat önceki yıllara göre sürekli şekilde artarak 174 milyon dolar  ihracat değerine ulaşmışken TL  değerinin düşüşü ithalatta son zamanlarda yaşanan istikrarsız iniş çıkışlar ile sonuçlamıştır. TL'nin dolar karşısındaki değer kaybı yerli malı ucuzlatırken ithal malı pahalı hale getirerek cari açığın önceki yıllara göre daha az açık vermesine neden olmuştur.

      Cari,sermaye ve finans hesaplarında oluşacak bir açık ise net hata noksan kalemi ile mümkün mertebe karşılanmaya çalışılmaktadır. Ödemeler bilançosunun genel dengesi 0 eşit olacak şekilde kapatılması gerektiğini daha önce belirtmiştik. Bu durumda cari,sermaye,finans ve net hata noksan ile kapatılmayan açık ve ya fazlalıklar Merkez Bankası resmi rezervleri ile dengeye getirilir.

    Edmund Conway'in 50 ekonomi fikri kitabında değindiği gibi Amerika ve İngiltere 1980 lerden bu yana her sene cari işlemler açığı vermektedir. Çünkü ihracatlarından fazla ithalatları vardır. Tam tersine Almanya ve bir tasarruf ülkesi olan Japonya ve son zamanlarda bu konuda öncü olmaya başlayan Çin ihracatı ithalatını aşarak cari fazla vermiştir. Makul seviyede kalan cari açık ise ekonomik anlamda problem yaratmaz.

   Merkezi Münih'te bulunan Alman Ekonomi Araştırma Enstitüsü (Ifo) tarafından yapılan açıklamaya göre,  2018 yılında Almanya, geçen yıl 294 milyar dolar ile art arda üçüncü kez dünyada en yüksek ödemeler dengesi fazlası veren ülke olurken  Almanya'yı 173 milyar dolarla Japonya izlerken, Rusya 116 milyar dolarla üçüncü sırada yer aldı. 

Ifo'ya göre, ABD, geçen yıl 455 milyar dolarla dünyada cari açığı en yüksek ülke oldu.